Η Ελληνική Οικονομία Μετά την Κρίση: Από τη Δομική Συρρίκνωση της Εργασίας στη Στεγαστική Παγίδα – Η Προοδευτική Διέξοδος και το Μοντέλο της Βιέννης

Δεκαεπτά χρόνια μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η ελληνική κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με τις μακροχρόνιες και βαθιές συνέπειες των οικονομικών πολιτικών σκληρής λιτότητας. Μέσα από τις πρόσφατες μελέτες του, το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ αναδεικνύει μια διπλή, συστημική και αλληλένδετη κρίση που ναρκοθετεί το μέλλον της χώρας: τη δομική αλλοίωση της αγοράς εργασίας και την πρωτοφανή στεγαστική κρίση. Τα δύο αυτά φαινόμενα λειτουργούν συμπληρωματικά, δημιουργώντας ένα περιβάλλον οικονομικής ασφυξίας, με θύμα κυρίως τη νέα γενιά. 

1. Η Ακτινογραφία της Αγοράς Εργασίας: Μια Πλασματική Ευημερία

Τα επίσημα στοιχεία για την αγορά εργασίας στην Ελλάδα (όπως η υποχώρηση της ανεργίας στο 7,9%) δείχνουν, εκ πρώτης όψεως, μια επιστροφή στα προ κρίσης επίπεδα. Ωστόσο, η επιστημονική ανάλυση αποκαλύπτει μια θεμελιώδη αντίφαση: η μείωση της ανεργίας δεν οφείλεται στη δυναμική δημιουργία νέων, ποιοτικών θέσεων εργασίας, αλλά στη μαζική συρρίκνωση και γήρανση του εργατικού δυναμικού. 

 Μεταξύ 2008 και 2025, ο πληθυσμός παραγωγικής ηλικίας (20-64 ετών) μειώθηκε κατά 734.000 άτομα. Αν ο πληθυσμός είχε παραμείνει σταθερός, το πραγματικό ποσοστό απασχόλησης θα βρισκόταν καθηλωμένο στο 61,7% (αντί του πλασματικού 71%).

 Από την άλλη πλευρά το Brain Drain δεν έχει αντιστραφεί. Η μεγαλύτερη πληθυσμιακή καθίζηση εντοπίζεται στις ηλικίες 20-44 ετών, όπου η Ελλάδα μετρά 1,15 εκατομμύριο λιγότερους κατοίκους σε σχέση με το 2008. Αυτό οδηγεί σε δραματική έλλειψη «νέου αίματος» σε κρίσιμους παραγωγικούς κλάδους.

 Ενώ οι εργαζόμενοι ηλικίας 20-44 μειώθηκαν κατά 830.000, οι εργαζόμενοι 45-64 ετών αυξήθηκαν κατά 520.900, δημιουργώντας μια εμφανώς γερασμένη αγορά.

 Και με τον μισθό τι ισχύει; Θα περίμενε κανείς ότι η μείωση προσφοράς εργασίας στις παραγωγικές ηλικίες θα είχε ως αποτέλεσμα καλύτερες αμοιβές για όσους δουλεύουν. Κι όμως: η χρόνια έλλειψη ελεύθερων συλλογικών συμβάσεων εργασίας σε συνδυασμό με τα προβλήματα των συνδικάτων και τις νομοθετικές επιλογές, συνεπάγονται έναν μέσο ετήσιο πραγματικό μισθό μειωμένο κατά 31% συγκριτικά με το 2009, εκμηδενίζοντας την αγοραστική δύναμη των πολιτών.

**Οι Προτάσεις για την Εργασία:** Για την αναστροφή αυτής της φθίνουσας πορείας, απαιτείται: α) Η στοχευμένη ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών και των ΑμεΑ στην απασχόληση, β) Η ριζική βελτίωση των αμοιβών, των ευκαιριών, της αξιοπρέπειας στην εργασία και της αξιοκρατίας για να σταματήσει η φυγή των νέων και γ) Μια σύγχρονη μεταναστευτική πολιτική ουσιαστικής κοινωνικής ενσωμάτωσης αλλοδαπών εργαζομένων. 

 2. Η Στεγαστική Κρίση ως Πολλαπλασιαστής της Ανισότητας

Η εργασιακή επισφάλεια και οι χαμηλοί μισθοί έρχονται και δένουν με το πιο εκρηκτικό κοινωνικό πρόβλημα της δεκαετίας: τη στεγαστική κρίση, όπου η Ελλάδα κατέχει την αρνητική πρωτιά στην ΕΕ στην επιβάρυνση κόστους στέγασης. Διαβάζουμε ακόμα και για αναπληρωτές καθηγητές που αναγκάζονται να διαμένουν σε σκηνές. Η ασυμμετρία στα μεγέθη Ενοικιο-Μισθος είναι αδιαμφισβήτητη: Οι εργαζόμενοι έως 29 ετών στην Ελλάδα αμείβονται κατά μέσο όρο 40% λιγότερο από τους ευρωπαίους συνομηλίκους τους, αλλά αναγκάζονται να διαθέτουν έως και το 60% του μισθού τους για ένα ενοίκιο. Συνεχίζοντας, το 26,9% του πληθυσμού στα αστικά κέντρα ξοδεύει πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για στέγαση (έναντι μόλις 9,6% του ευρωπαϊκού μέσου όρου).

Ποια θα μπορούσε, όμως, να είναι η λύση; Τα προσωρινά επιδόματα στέγασης αποδείχθηκαν ημίμετρα. Η ίδρυση ενός Δημόσιου Στεγαστικού Ταμείου που θα το διαχειρίζεται ο προτεινόμενος απο την ΕΛ.Α.Σ Φορέας Κοινωνικής Κατοικίας, η δημιουργία κοινωνικού αποθέματος κατοικιών μέσω της αξιοποίησης κλειστών και δημόσιων ακινήτων, καθώς και η ρύθμιση της αγοράς με πλαφόν στα ενοίκια (rent control) και περιορισμούς στο Airbnb θα φάνταζαν κάτι πιο δραστικό, από τη στιγμή που η αγορά αρνείται να αυτορρυθμιστεί.

 3. Θεσμικές και Ασφαλιστικές Δικλείδες Προστασίας των Ενοικιαστών

Η οικοδόμηση ενός συστήματος κοινωνικής κατοικίας δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς ένα αυστηρό πλέγμα νομικών και ασφαλιστικών δικλείδων που θα προστατεύουν τον ενοικιαστή: 

*Επέκταση της Ελάχιστης Διάρκειας Μισθώσεων: Αύξηση της νόμιμης ελάχιστης διάρκειας των μισθωτικών συμβολαίων κύριας κατοικίας από τα 3 στα 5 ή 6 έτη για τη διασφάλιση μακροχρόνιας σταθερότητας.

*Απαγόρευση Εξώσεων χωρίς «Δίκαιη Αιτία»: Προστασία του συνεπή ενοικιαστή από την αναίτια έξωση με τη λήξη του συμβολαίου. Ο ιδιοκτήτης θα μπορεί να αρνηθεί την ανανέωση μόνο για αποδεδειγμένη ιδιοκατοίκηση ή ριζική ανακαίνιση.

*Προστασία Ευάλωτων Ομάδων: Κατάργηση των εξώσεων express για κοινωνικά ευάλωτες ομάδες (χαμηλοσυνταξιούχοι, μονογονεϊκές οικογένειες) και υποχρεωτική μεσολάβηση των κοινωνικών υπηρεσιών του Δήμου για την εξεύρεση εναλλακτικής στέγης.

*Ανάχωμα στην Κερδοσκοπία των Funds: Απαγόρευση της μαζικής έξωσης ενοικιαστών από ολόκληρα οικιστικά συγκροτήματα όταν αυτά αγοράζονται από μεγάλα επενδυτικά funds.

4. Η Σύγκριση με το Μοντέλο της Βιέννης

Για να γίνει κατανοητή η ριζική διαφορά αυτής της προοδευτικής πρότασης με το υφιστάμενο πλαίσιο, είναι απαραίτητο να γίνει μια σύγκριση με το Μοντέλο της Βιέννης, το οποίο αποτελεί το πιο επιτυχημένο διεθνές πρότυπο κοινωνικής στέγασης. 

Στην Ελλάδα το ποσοστό κοινωνικής στέγης είναι σχεδόν μηδενικό, ενώ στη Βιέννη άνω του 62% του πληθυσμού διαμένει σε κοινωνικές ή επιδοτούμενες κατοικίες.

Στην Ελλάδα κυριαρχεί η μισθωτική αβεβαιότητα, ενώ στη Βιέννη εφαρμόζονται συμβόλαια αορίστου χρόνου (συμβόλαια ζωής) για τις κοινωνικές κατοικίες.

Λεφτά υπάρχουν; Η Βιέννη στηρίζεται σε σταθερή εισφορά 1% επί των ακαθάριστων μισθών (εργοδότες-εργαζόμενοι) και χαμηλότοκα δημόσια δάνεια. Αντίστοιχα, η πρόταση για την Ελλάδα εισάγει ένα Στεγαστικό Ταμείο με πόρους από το Ταμείο Ανάκαμψης (μελλοντικά θα αντικατασταθεί από το Εθνικό Ταμείο Σύγκλισης – βασική δέσμευση της ΕΛ.Α.Σ), το ΕΣΠΑ και ειδικά τέλη σε Airbnb και Real Estate μεγάλων εταιρειών.

Προσοχή όμως, γιατί στα μέτρα πολιτικής δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε να εξετάζουμε αν αυτά οδηγουν σε Κοινωνική Σύνθεση: Το μοντέλο της Βιέννης στοχεύει και στη μεσαία τάξη, εξασφαλίζοντας την κοινωνική ανάμειξη (social mix) και αποφεύγοντας τη δημιουργία υποβαθμισμένων γκέτο, κάτι που αποτελεί βασικό στόχο και της παρούσας.

Συμπέρασμα: Μια Ολιστική Στρατηγική

Η εργασία, η στέγαση και η νομική προστασία των πολιτών δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποσπασματικά. Χωρίς ποιοτικές θέσεις εργασίας και αξιοπρεπείς μισθούς, οι πολίτες δεν μπορούν να αντέξουν το κόστος ζωής. Ταυτόχρονα, χωρίς ένα ισχυρό, δημόσιο μοντέλο κοινωνικής κατοικίας θωρακισμένο με ασφαλιστικές δικλείδες, οποιαδήποτε μισθολογική αύξηση θα απορροφάται αμέσως από την κερδοσκοπία των ενοικίων. Η σύγκλιση αυτών των δύο πολιτικών αξόνων αποτελεί τη μόνη βιώσιμη διέξοδο για την κοινωνική, οικονομική και δημογραφική αναζωογόνηση της χώρας. 

**Ο Γιώργος Παραλής είναι Νομικός Οικονομολόγος και Μέλος του Εθνικού Συμβουλίου της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ).*