Όταν ο φόβος γίνεται καθημερινότητα: Πώς οι τοξικές συμπεριφορές «παραλύουν» τον χώρο εργασίας

Οι συγκρούσεις στον χώρο εργασίας δεν αποτελούν απλώς ένα δυσάρεστο κομμάτι της καθημερινότητας. Όταν η ένταση, η αγένεια ή η επιθετικότητα γίνονται επαναλαμβανόμενα φαινόμενα, το κόστος για μια επιχείρηση μπορεί να είναι σημαντικό, επηρεάζοντας την παραγωγικότητα, τη συνεργασία και την ευημερία των εργαζομένων.

Παρακολουθούν τις αντιδράσεις των συναδέλφων τους, προσέχουν τι θα πουν και πώς θα το πουν, αποφεύγουν ορισμένες καταστάσεις και αφιερώνουν πολύτιμη ψυχική ενέργεια στην αυτοπροστασία αντί στην εργασία.

Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά αποκλειστικά τον άνθρωπο. Αντίστοιχους μηχανισμούς έχουν παρατηρήσει οι επιστήμονες και στη φύση, μελετώντας τη σχέση ανάμεσα στα θηράματα και τα αρπακτικά.

Η δύναμη του φόβου: Όταν η απειλή είναι χειρότερη από την επίθεση

Τα ζώα που αισθάνονται ότι απειλούνται βρίσκονται σε συνεχή επαγρύπνηση. Παρακολουθούν το περιβάλλον τους, αναζητούν σημάδια κινδύνου και προσαρμόζουν τις κινήσεις τους. Όλη αυτή η διαδικασία απαιτεί ενέργεια και μειώνει τον χρόνο και τους πόρους που μπορούν να διαθέσουν για τροφή, ανάπτυξη ή αναπαραγωγή.

Ακριβώς ανάλογη δυναμική μπορεί να εμφανιστεί και σε μια εργασιακή ομάδα.

Όπως επισημαίνει ο Ζαν Πουατράς, καθηγητής στη διαχείριση συγκρούσεων, σε άρθρο του στο The Conversation, όταν ένας εργαζόμενος επιδεικνύει συστηματικά αγενή, απαξιωτική ή παθητικά επιθετική συμπεριφορά, οι υπόλοιποι μπορεί να αρχίσουν να λειτουργούν σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας.

Η διαρκής αυτή προσμονή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα εξαντλητική. Η προσοχή μετατοπίζεται από την εργασία στην πρόβλεψη κινδύνων και στη διαχείριση των ανθρώπινων αντιδράσεων.

Τρεις τρόποι με τους οποίους οι εργαζόμενοι αμύνονται

Όταν ένα περιβάλλον γίνεται απειλητικό, οι άνθρωποι αναπτύσσουν στρατηγικές προσαρμογής. Σε αρκετές περιπτώσεις, αυτές θυμίζουν τους μηχανισμούς που χρησιμοποιούν τα ζώα όταν προσπαθούν να αποφύγουν έναν θηρευτή.

Αποφυγή. Οι εργαζόμενοι μπορεί να περιορίσουν την επαφή με συγκεκριμένα πρόσωπα, να αποφεύγουν συναντήσεις ή να επιλέγουν προσεκτικά πότε και πώς θα επικοινωνήσουν. Η τακτική αυτή μειώνει το άμεσο στρες, αλλά μακροπρόθεσμα μπορεί να υπονομεύσει τη συνεργασία.

Απόσυρση. Όπως ένα ζώο αναζητά μια περιοχή όπου αισθάνεται ασφαλέστερο, έτσι και ένας εργαζόμενος μπορεί να απομονωθεί, να προτιμήσει ατομικές εργασίες ή να περιορίσει τις κοινωνικές επαφές. Ακόμη και η τηλεργασία, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να λειτουργήσει ως τρόπος απομάκρυνσης από ένα δυσλειτουργικό εργασιακό περιβάλλον.

Συμμαχίες. Στη φύση, η παραμονή σε ομάδα προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια, καθώς ο κίνδυνος επιμερίζεται. Αντίστοιχα, στον χώρο εργασίας δημιουργούνται συχνά άτυπες ομάδες και δίκτυα υποστήριξης. Οι εργαζόμενοι αναζητούν συναδέλφους που εμπιστεύονται, ώστε να αισθάνονται ότι δεν αντιμετωπίζουν μόνοι τους μια δύσκολη κατάσταση.

Η αγένεια δεν είναι απλώς θέμα χαρακτήρα

Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα είναι ότι η αγένεια και η επιθετικότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως προσωπικά χαρακτηριστικά.

Αποτελούν και οργανωτικό ζήτημα.

Όταν ένας εργαζόμενος ξοδεύει χρόνο για να προβλέψει την αντίδραση ενός συναδέλφου, να αποφύγει μια πιθανή σύγκρουση ή να αποκωδικοποιήσει μια επιθετική συμπεριφορά, μέρος της συγκέντρωσης και της δημιουργικότητάς του χάνεται.

Γι’ αυτό η αντιμετώπιση ενός τοξικού κλίματος δεν μπορεί να ξεκινά μόνο όταν η κατάσταση φτάσει σε κρίσιμο σημείο. Απαιτείται πρόληψη και, κυρίως, ένα περιβάλλον στο οποίο οι εργαζόμενοι αισθάνονται ασφαλείς να μιλήσουν.

Ψυχολογική ασφάλεια και ξεκάθαροι κανόνες

Η ψυχολογική ασφάλεια αποτελεί έναν από τους βασικότερους παράγοντες για τη λειτουργία μιας υγιούς ομάδας.

Στην πράξη σημαίνει ότι οι εργαζόμενοι μπορούν να εκφράσουν διαφωνίες, να επισημάνουν προβλήματα ή να παραδεχθούν ένα λάθος χωρίς να φοβούνται ότι θα γελοιοποιηθούν, θα στοχοποιηθούν ή θα υποστούν αντίποινα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγκρούσεις εξαφανίζονται. Σημαίνει ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να αντιμετωπίζονται πριν μετατραπούν σε μόνιμη ένταση.

Αντίθετα, σαφείς κανόνες επικοινωνίας, διαφανείς διαδικασίες και ξεκάθαρες αρμοδιότητες μπορούν να μειώσουν την ένταση και να περιορίσουν την ανάγκη των εργαζομένων να βρίσκονται συνεχώς σε επιφυλακή.

Η ρίζα του προβλήματος μπορεί να βρίσκεται στην ίδια την οργάνωση

Η ένταση μπορεί να συνδέεται με βαθύτερα προβλήματα της ίδιας της επιχείρησης: υπερβολικό φόρτο εργασίας, έλλειψη υποστήριξης από τη διοίκηση, ασαφείς ρόλους, εργασιακή ανασφάλεια, συνεχείς αλλαγές χωρίς επαρκή ενημέρωση, πίεση χρόνου ή επαγγελματική εξουθένωση.

Χρειάζονται αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η εργασία, κατανέμονται οι ευθύνες και αντιμετωπίζονται τα προβλήματα.

Όταν η ομάδα παρεμβαίνει, αλλάζει η δυναμική

Πολλοί εργαζόμενοι μπορεί να αναγνωρίζουν μια προβληματική συμπεριφορά, αλλά να διστάζουν να μιλήσουν. Ο φόβος της σύγκρουσης, της απομόνωσης ή πιθανών αντιποίνων λειτουργεί αποτρεπτικά.

Όταν, όμως, ένα μέλος της ομάδας μιλήσει και οι υπόλοιποι το στηρίξουν, το μήνυμα προς όλους αλλάζει.

Μια απλή φράση όπως «συμφωνώ με αυτό που ειπώθηκε» ή «ευχαριστούμε που το έθεσες» μπορεί να μετατρέψει μια ατομική αντίδραση σε συλλογική στάση.

Με αυτόν τον τρόπο, η ευθύνη για τη διατήρηση ενός υγιούς κλίματος δεν πέφτει αποκλειστικά στους ώμους ενός εργαζομένου.

Η κουλτούρα δεν αλλάζει με ένα email

Οι επιχειρήσεις μπορούν να θεσπίσουν κώδικες δεοντολογίας, κανόνες συνεργασίας και διαδικασίες για την αντιμετώπιση προβληματικών συμπεριφορών.

Το τελικό ζητούμενο δεν είναι να δημιουργηθεί ένας χώρος εργασίας χωρίς καμία διαφωνία. Αυτό θα ήταν πρακτικά αδύνατο.

Είναι να δημιουργηθεί μια ομάδα στην οποία η διαφωνία δεν μετατρέπεται σε απειλή και η σύγκρουση δεν οδηγεί τους ανθρώπους σε μόνιμη κατάσταση άμυνας.

Όπως ακριβώς στη φύση η σταθερότητα ενός οικοσυστήματος δεν εξαρτάται από την πλήρη απουσία κινδύνου, έτσι και ένας υγιής εργασιακός χώρος δεν χρειάζεται να εξαλείψει κάθε σύγκρουση.

Χρειάζεται, όμως, να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε οι άνθρωποι να αισθάνονται ασφαλείς να την αντιμετωπίσουν. Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα που μπορεί να δώσει η φύση στον σύγχρονο χώρο εργασίας: