Καλλιγραφένια στρωσίδια Παλαιοχωρίου Χαλκιδικής

Η τέχνη των Καλλιγραφένιων υφαντών του Παλαιοχωρίου αποτελεί μια ιστορική συνέχεια αναμνήσεων και εμπειριών, που αναφέρονται και συνδέονται με την οικιακή οικονομία, η οποία κυριαρχούσε μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’80. Στόχος της εθιμοτυπίας αυτής ήταν να συμβάλλει στην συμπλήρωση νοικοκυριού, μετά την γαμήλια ένωση νέων ανθρώπων.

Ο γαμπρός εξασφάλιζε το οίκημα και η νύφη είχε την υποχρέωση να το νοικοκυρέψει, με στρωσίδια, σκεπάσματα, σεντόνια, τραπεζομάντηλα, που τα έφερνε στο νέο σπιτικό από την οικογένεια της. Όλα ήταν υφαντά, μάλλινα ή βαμβακερά.

Τα μάλλινα χρησιμοποιούνταν για τον βαρύ χειμώνα και τις παγωμένες νύχτες ενώ τα βαμβακερά το καλοκαίρι.Το αφιέρωμα αυτό αφορά τα υφαντά του Παλαιοχωρίου που ανήκουν στην γενική κατηγορία των μάλλινων κιλιμιών.

Η τεχνική των κιλιμιών θεωρείται μια απλή μορφή ύφανσης και η επινόηση της προηγείται της ταπητουργικής. Χαρακτηριστικό της τεχνικής ύφανσης των κιλιμιών είναι ότι, μολονότι υφαίνονται στον αργαλειό, δεν δουλεύονται με κόμπους και η επιφάνεια τους παραμένει λεία, χωρίς να σχηματίζει πέλος. Ως απλούστερη μορφή τέχνης, το κιλίμι, εξέφραζε τα αυθεντικά ιδεώδη των απλών ανθρώπων.

Η κατηγοριοποίηση των κιλιμιών στην τοπική κοινωνία του Παλαιοχωρίου διαφοροποιείται σε σχέση με την γενικότερα επικρατούσα αντίληψη. “Κιλίμια” ονομαζόταν ό,τι χρησιμοποιούνταν για τα κρεβάτια, ενώ ό,τι στρωνόταν στο πάτωμα, ανήκε στην κατηγορία “χαλιά”. Σήμερα, όλα αυτά που στρώνονται στο πάτωμα, στα κρεβάτια ή μπαίνουν στους τοίχους, ονομάζονται«#Καλλιγραφένια_Στρωσίδια_Παλαιοχωρίου.

Με την χρήση τους υπηρετούν ανάγκες της καθημερινότητας, ενώ παράλληλα αναδεικνύουν μέσα από την τεχνοτροπία και τα υπέροχα χρώματα τους, την πολιτιστική αλλά και καλλιτεχνική φυσιογνωμία της περιοχής. Το θεματικό αντικείμενο που βασικά προβάλλεται είναι τα λουλούδια, με τον γενικό τίτλο «Τριανταφυλλιές», επειδή τα τριαντάφυλλα είναι αυτά που κυριαρχούν στο μοτίβο.

Οι χρήσεις της γης και τα μοτίβα της φύσης έδωσαν την έμπνευση και το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Οι αγριοτριανταφυλλιές υπήρχαν και υπάρχουν σε όλους τους φράχτες των χωραφιών. Οι κήποι ήταν και είναι πάντα ανθι- σμένοι με τριαντάφυλλα, αφού η αντοχή τους στις κλιματολογικές συνθήκες, τους επιτρέπει να επιβιώνουν στους δύσκολους χειμώνες του Παλαιοχωρίου.

Γεγονός πάντως είναι ότι δεν έχει γίνει συστηματική έρευνα για τον τρόπο που εκφραζόταν οι υφάντρες, μέσα από την υφαντική τέχνη. Βέβαια, έχει διαπιστωθεί, ότι οι υφάντρες δεν ακολουθούσαν κατά γράμμα το σχέδιο στην εκτέλεση και αποτύπωσή του, αλλά ούτε τηρούσαν τους συνδυασμούς των χρωμάτων από το υφαντό που δανειζόταν για να το αντιγράψουν. Στο τελικό αποτέλεσμα σημαντικό ρόλο είχε και έχει, η προσωπική αισθητική και τα αρχέτυπα που κάθε υφάντρα φέρει στο υποσυνείδητο της.

Η τεχνική ύφανσης των κιλιμιών και των χαλιών παραμένει η ίδια, μόνο που τα κιλίμια προηγούνται χρονικά των χαλιών. Κιλίμια βρίσκουμε από το τέλος του 19ου αιώνα, ενώ τα χαλιά, εμφανίζονται στην οικιακή οικονομία του Παλαιοχωρίου μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο.

Σ’ αυτό το βιβλίο, δεν θα ασχοληθούμε με τα υλικά, ούτε με το μαλλί και την επεξεργασία του, αλλά ούτε με τα χρώ- ματα και την κατασκευή του αργαλειού. Λίγο πολύ σε όλη την ελληνική επικράτεια η διαδικασία κατασκευής των υφαντών είναι ίδια.

Τα κιλίμια του Παλαιοχωρίου χωρίζονται στα μικρά και στα μεγάλα. Με τα μικρά τύλιγαν τα μωρά παιδιά, όταν έβγαιναν από το σπίτι για να πάνε στην εκκλησία ή στα πανηγύρια, ενώ τα μεγάλα χρησιμοποιούνταν στα κρεβάτια.

Υπήρχαν, τα καθημερινά κιλίμια με απλά σχέδια, που δεν απαιτούσαν πολλή δουλειά κατά την ύφανση τους, και τα Καλλιγραφένια, με πολύπλοκα και σύνθετα μοτίβα από τριανταφυλλιές. Αυτά στρωνόταν κατά τη διάρκεια των γιορτών. Το χαρακτηριστικό των κιλιμιών είναι τα κεφαλάρια με σχέδια, τα οποία πάνω-κάτω επαναλαμβάνονται.Τα Καλλιγραφένια κιλίμια δεν είναι ενιαία υφαντά. Αποτελούνται κυρίως από δύο κομμάτια-φύλλα στην γλώσσα της υφαντικής, που ενώνονται και δημιουργούν ένα κιλίμι.

Τα κιλίμια που έχουν υφανθεί στις αρχές του 20 αιώνα και παλαιοτέρα έχουν μεγαλύτερες λεπτομέρειες, γιατί είναι φτιαγμένα με πυκνότερα χτένια. Το κάθε φύλλο έχει μέγεθος 55-60εκ.

Το ίδιο σχέδιο υφασμένο σε διαφορετική χρονική στιγμή παρουσιάζει διαφορετικό αποτέλεσμα σε χρώματα, όσο και στην απεικόνιση. Τα χρονολογικά νεότερα εμφανίζουν πιο αδρά μοτίβα. Τα σχέδια των κιλιμιών που έχουν διασωθεί και από τα οποία αντλούμε πληροφορίες είναι της δεκαετίας του 1920. Παρουσιάζουν ένα κεντρικό κλαδί ανθισμένης τριανταφυλλιάς, καθώς και τριανταφυλλένια μπουμπούκια. Στο πάνω και κάτω μέρος έχει κεφαλάρια, με μεμονωμένα περίτεχνα τριαντάφυλλα, με φαρδιά μπορντούρα, διακοσμημένη επίσης με τριαντάφυλλα και φυλλωσιές. Από την δεκαετία του 1930 έχει διασωθεί μόνο ένα κιλίμι.

Η μορφολογία και το περιεχόμενο του σχεδίου είναι απλή, με επαναλαμβανόμενο μοτίβο, ένα κλαδί τριανταφυλλιάς σε κίτρινο φόντο, με διπλή καμπυλοειδή μπορντούρα από μικρά τριαντάφυλλα, σε άσπρο χρώμα και εξωτερική μπορντούρα, με σκούρο λιλά χρώμα και απλά λουλουδάκια.

Το φόντο του κιλιμιού, έδινε και την ονομασία του. Το κίτρινο κιλίμι, το άσπρο κιλίμι, το κόκκινο κιλίμι.Μόνο το σχέδιο «Μόρκου» που χρονολογείται από το τέλος του 19 αιώνα, προσεγγίζεται σχεδιαστικά με διαφορετικό τρόπο.

Tο όνομα του προέρχεται πάλι από το κεντρικό χρώμα του φόντου. Μόρκο σημαίνει χρώμα βυσσινί σύμφωνα με τις μαρτυρίες των μεγαλύτερης ηλικίας γυναικών. Έχει σαν κεντρικό θέμα επαναλαμβανόμενα τριαντάφυλλα σε φόντο βυσσινί και δύο καμπυλοειδείς μπορντούρες, που πλαισιώνονται από μικρότερα τριαντάφυλλα.

Σήμερα έχει διαφοροποιηθεί η ονοματολογία των κιλιμιών.Όλα σχεδόν τα κιλίμια έχουν την χρονολογία ύφανσης, όπως επίσης, και το όνομα της υφάντρας με το αρχικό γράμμα του ονόματος της, όπως και το αρχικό γράμμα του ονόματος του πατέρα της.

Ο τρόπος υπογραφής είναι ο ίδιος σε όλα τα υφαντά. Το επώνυμο της υφάντρας άλλαζε καθώς παντρευόταν, γι’ αυτό και δεν το χρησιμοποιούσαν, επιλέγοντας έτσι, τα αρχικά των ονομάτων τους, που παρέμεναν τα ίδια.

Ξαναβρίσκουμε κιλίμια που έχουν παραχθεί στην δεκαετία του ’80 με ίδια αλλά και νέα σχέδια. Τα χαλιά εμφανίζονται στις προίκες των κοριτσιών, την δεκαετία του ’50. Είναι δίφυλλα, τρίφυλλα, τετράφυλλα. Το κάθε φύλλο έχει φάρδος 80-90 εκ. Το μήκος είναι συνάρτηση των φύλλων από τα οποία αποτελείται το χαλί. Δεν έχουν εντυπωσιακές μπορντούρες, παρά ένα απλό γεωμετρικό σχήμα.

Τα επαναλαμβανόμενα ανθικά μοτίβα των τριανταφυλλιών είναι σχεδόν τα ίδια. Τα χρώματα τους εντάσσονται στην διακύμανση της κόκκινης παλέτας.

Η διαφορά τους βρίσκεται στην πυκνότητα των λουλουδιών και στο αν έχουν συμπεριλάβει στα σχέδια και διαφορετικά άνθη, που τα χρωματίζουν με όλες τις αποχρώσεις του μπλέ. Η στρώση, δηλαδή το φόντο του χαλιού, είναι μπεζ, καφέ, μαύρο, μπλέ σκούρο και σάκς (θαλασσί). Εκτός από τα Καλλιγραφένια χαλιά με τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα με τριαντάφυλλα, έχουμε συμπεριλάβει, το σχέδιο “Στεφάνι” και το σχέδιο “Γωνίες”.

Δυστυχώς, δεν έχουμε παλαιοτέρα δείγματα της μακρόχρονης παράδοσης και της εξέλιξης των Καλλιγραφένιων χαλιών, δι- ότι δεν έχουν διασωθεί, είτε λόγω της φθοράς που υπέστησαν κατά την χρήση τους, είτε λόγω των κλιματολογικών συνθηκών της περιοχής. Νεότερες μαρτυρίες, αναφέρονται σε δύο γεγονότα του 20ού αιώνα, όπου τα Καλλιγραφένια στρωσίδια μας, έγιναν αντικείμενα συναλλαγής.

Κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, στην μεγάλη πείνα, όπου για να επιβιώσουν οι οικογένειες πούλησαν ό,τι σπουδαίο Καλλιγραφένιο κιλίμι είχαν και κατά το 1977 στην μεγάλη απεργία των μεταλλωρύχων. Κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου γεγονότος, δόθηκαν με αντάλλαγμα να κρατήσουν την εργασιακή τους θέση, μετά το lock out που επικράτησε.

Ευτυχώς, η μεγάλη συλλογή που υπάρχει στον Ιερό Ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών Παλαιοχωρίου από δωρεές συγχωριανών, όπως και οι μεμονωμένες ιδιωτικές συλλογές, μας δίνουν την δυνατότητα να μελετήσουμε την νεότερη ταπητουργία της περιοχής.

Τα Καλλιγραφένια χαλιά του Παλαιοχωρίου είναι ένα διαχρονικά καταξιωμένο έργο καλλιτεχνίας στη συνείδηση όλων των κατοίκων. Διατηρούν την αίγλη τους και έχουν χαρακτηριστεί και καταχωρηθεί, ως αντικείμενα προσωπικής ιδιοκτησίας, καλλιτεχνικής έμπνευσης και αισθητικής παρουσίας.

ΜΙΧΑΛΕΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ

«Τα καλλιγραφένια υφαντά τη... by ΕΡΓΟΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ on Scribd