Νέα χαρτονομίσματα ευρώ: Κάλλας, Μπετόβεν ή ποταμοί και πτηνά στη μάχη για τη νέα όψη

Περισσότερα από 20 χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία τους, τα χαρτονομίσματα του ευρώ ετοιμάζονται να αλλάξουν όψη. Στις 23 Ιουλίου η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έδωσε στη δημοσιότητα δέκα προτάσεις για την επόμενη σειρά και κάλεσε τους πολίτες να δηλώσουν ποιες προτιμούν. Τις προτάσεις τις υπογράφουν μεμονωμένοι δημιουργοί και σχεδιαστικά γραφεία που δραστηριοποιούνται σε επτά χώρες –στην Ελλάδα, στην Αυστρία, στη Γερμανία, στην Ισπανία, στη Γαλλία, στην Ολλανδία και στη Φινλανδία–, ενώ ο διαγωνισμός είχε προσελκύσει συνολικά 1.241 αιτήσεις από ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Η τελική δεκάδα μοιράζεται σε δύο θέματα: «Ευρωπαϊκός πολιτισμός» και «Ποταμοί και πτηνά». Στις προτάσεις του πρώτου, το πεντάευρο φέρει στην μπροστινή όψη το πρόσωπο της Μαρίας Κάλλας και στην πίσω καλλιτέχνες του δρόμου που παίζουν μουσική, χορεύουν και δίνουν παραστάσεις στους περαστικούς. Στις προτάσεις του δεύτερου, στην μπροστινή όψη εμφανίζεται ένας τοιχοδρόμος, ένα μικρό ορεινό πουλί που κινείται στις κάθετες επιφάνειες των βράχων, και στην πίσω το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η διαδικτυακή έρευνα είναι διαθέσιμη σε όλες τις 24 επίσημες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Ενωσης και θα παραμείνει ανοικτή έως τις 21 Σεπτεμβρίου.

Πρόκειται για τον πρώτο πλήρη ανασχεδιασμό των χαρτονομισμάτων του ευρώ από το 2002. Το 2013 κυκλοφόρησε η δεύτερη σειρά, η επονομαζόμενη «Ευρώπη», με ενισχυμένα χαρακτηριστικά ασφαλείας και ανανεωμένη εμφάνιση, διατήρησε όμως τη βασική εικονογραφία της πρώτης σειράς, με τα παράθυρα, τις πύλες και τις γέφυρες. Αυτή τη φορά η αλλαγή δεν θα περιοριστεί στα τεχνικά στοιχεία. Το ερώτημα είναι ποια πρόσωπα, τοπία και σύμβολα μπορούν να αφηγηθούν σήμερα μια κοινή ευρωπαϊκή ιστορία.

Η Ευρώπη μέσα από πρόσωπα και τοπία

Ο άξονας του ευρωπαϊκού πολιτισμού συνδέει καθεμία από τις έξι αξίες των χαρτονομισμάτων με μια διαφορετική προσωπικότητα. Η Μαρία Κάλλας εμφανίζεται στο πεντάευρο, ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν στο δεκάευρο, η Μαρί Σκλοντόφσκα Κιουρί στο εικοσάευρο, ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες στο πενηντάευρο, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι στο κατοστάευρο και η Μπέρτα φον Σούτνερ, η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Νομπέλ Ειρήνης, στο χαρτονόμισμα των 200 ευρώ.

Αντίστοιχα, οι πίσω όψεις δείχνουν τους χώρους όπου ο πολιτισμός παράγεται και μοιράζεται: καλλιτέχνες του δρόμου, μια παιδική χορωδία και νεαρούς ενήλικες σε φεστιβάλ τραγουδιού, μια σχολική ή πανεπιστημιακή αίθουσα, μια βιβλιοθήκη, ένα μουσείο ή έναν εκθεσιακό χώρο και μια πλατεία γεμάτη ανθρώπους. Οι πέντε σχεδιαστικές προτάσεις αυτού του άξονα χρησιμοποιούν τα ίδια πρόσωπα και τις ίδιες σκηνές, αλλά τα αποδίδουν με διαφορετική οπτική γλώσσα – από προσωπογραφίες που εστιάζουν στα μάτια και στο στόμα έως κολάζ, σχέδια στο χέρι και γεωμετρικές συνθέσεις.

Στις πέντε προτάσεις του δεύτερου θεματικού άξονα, «Ποταμοί και πτηνά», η διαδρομή ξεκινά από μια ορεινή πηγή και καταλήγει στη θάλασσα. Τα τοπία και τα είδη των πουλιών είναι κοινά και στις πέντε σειρές, αλλά κάθε δημιουργός ή σχεδιαστική ομάδα τα αποδίδει με διαφορετικό τρόπο. Στις πίσω όψεις εμφανίζονται κτίρια ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων, από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή έως την ΕΚΤ και το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο.

Η επιλογή των δύο θεματικών αξόνων είχε γίνει πολύ πριν από τον σχεδιαστικό διαγωνισμό. Περισσότεροι από 365.000 Ευρωπαίοι συμμετείχαν στη διαδικτυακή έρευνα που πραγματοποίησε η ΕΚΤ το καλοκαίρι του 2023, ενώ παράλληλα διεξήχθη αντίστοιχη έρευνα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 23.377 πολιτών της Ευρωζώνης. Λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματά τους, το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ επέλεξε τον «Ευρωπαϊκό πολιτισμό» και ένωσε τους ποταμούς και τα πτηνά –δύο από τις τρεις δημοφιλέστερες θεματικές– σε έναν κοινό άξονα.

Μια Ελληνίδα στην τελική δεκάδα

Ανάμεσα στους 10 φιναλίστ βρίσκεται η Μυρσίνη Βαρδοπούλου. Η Ελληνίδα ζωγράφος, χαράκτρια και γραφίστρια υπογράφει μία από τις πέντε προτάσεις του «Ευρωπαϊκού πολιτισμού». Στη δική της εκδοχή, τα πρόσωπα εντάσσονται σε ένα σύστημα κύκλων και συμβόλων. Στην περιγραφή που συνοδεύει την πρότασή της, η κ. Βαρδοπούλου εξηγεί: «Η επικοινωνιακή προσέγγιση επικεντρώνεται στην οικουμενική αξία του έργου κάθε ατόμου και όχι στην προσωπικότητά του. Ο κύκλος και τα σύμβολα λειτουργούν ως ένα οπτικό μήνυμα που δηλώνει έναν διανοητικό χώρο. Ο χώρος αυτός προσφέρει στους θεατές άμεση οπτική οικειότητα. Ταυτόχρονα, συμβολικά στοιχεία παρέχουν διακριτικές αναφορές για μια βαθύτερη εννοιολογική ανάγνωση. Με τον τρόπο αυτόν, το σχέδιο μεταδίδει το μήνυμα ότι, παρά την πολυμορφία των ατόμων, η συμβολή τους αποτελεί ενιαία πηγή έμπνευσης και μέσο επανασύνδεσης με οικείες αλλά συνεχώς εξελισσόμενες πολιτιστικές αξίες».

Κατά την πρώτη φάση του διαγωνισμού υποβλήθηκαν περισσότερες από 1.000 αιτήσεις από γραφίστες σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Είκοσι πέντε από αυτούς επιλέχθηκαν για τη δεύτερη φάση, στην οποία κατατέθηκαν συνολικά 39 προτάσεις. Από αυτές η κριτική επιτροπή επέλεξε τις δέκα που παρουσιάζονται σήμερα στους πολίτες.

Ποιος θα επιλέξει τελικά τον νικητή

Η δημόσια «δημοσκόπηση» δεν αποτελεί απευθείας ψηφοφορία που θα αναδείξει αυτομάτως τον νικητή, καθώς παράλληλα διεξάγεται δεύτερη έρευνα, με τα ίδια ερωτήματα, από ανεξάρτητη εταιρεία ερευνών σε αντιπροσωπευτικό δείγμα πολιτών της Ευρωζώνης. Την τελική απόφαση αναμένεται να λάβει προς τα τέλη του 2026 το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ, συνεκτιμώντας τα αποτελέσματα των δύο ερευνών, τα συμπεράσματα της κριτικής επιτροπής και την τεχνική αξιολόγηση των σχεδίων. Ακόμη και μετά την απόφαση, πάντως, θα χρειαστούν αρκετά χρόνια μέχρι να φθάσουν τα νέα χαρτονομίσματα στα ΑΤΜ και στα πορτοφόλια μας. Το σχέδιο που θα επιλεγεί θα αναπτυχθεί περαιτέρω και θα υποβληθεί σε εκτεταμένες δοκιμές προτού τεθεί σε παραγωγή, ενώ σε αυτό θα ενσωματωθούν νέα και βελτιωμένα χαρακτηριστικά ασφαλείας. Η ΕΚΤ επιδιώκει επίσης να βελτιώσει την προσβασιμότητα των νέων χαρτονομισμάτων, μεταξύ άλλων, για τα άτομα με προβλήματα όρασης, να ενισχύσει την αντοχή τους και να μειώσει το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα. Τα χαρτονομίσματα των προηγούμενων σειρών θα διατηρήσουν την αξία τους και θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν παράλληλα με τη νέα σειρά.

Προς το παρόν, η ΕΚΤ συλλέγει τις προτιμήσεις του κοινού. Στην έρευνα, η οποία θα παραμείνει ανοικτή έως τις 21 Σεπτεμβρίου, μπορεί να συμμετάσχει οποιοσδήποτε, ανεξαρτήτως ηλικίας, εθνικότητας ή τόπου κατοικίας, βλέποντας τις δέκα προτάσεις και δηλώνοντας ποιες προτιμά στην ιστοσελίδα της.